Onilliklər ərzində insanlara belə aşılanıb ki, arıqlamaq sadəcə iradə məsələsidir az ye çox hərəkət et. Lakin müasir elm göstərir ki məsələ əslində bundan xeyli mürəkkəbdir.
Ancaq buna bir qədər sonra qayıdacağıq. Əvvəlcə yüz minlərlə il əvvələ gedək və uzaq əcdadlarımızın həyatına baxaq. Çünki arıqlamağa çalışarkən qarşılaşdığımız bir çox çətinlikləri məhz onların həyat tərzi ilə izah etmək mümkündür. Bəlkə də bu nadir hallardan biridir ki sözün həqiqi mənasında günah “valideynlərdədir”. Bu barədə The Conversation yazır.
Qədim insan üçün yağ ehtiyatı sağ qalmaq məsələsi idi. Çox az olduqda aclıq təhlükəsi yaranırdı çox olduqda isə hərəkət qabiliyyəti azalırdı. Zaman keçdikcə insan orqanizmi enerji ehtiyatlarını qorumaq üçün son dərəcə səmərəli bioloji mexanizmlər formalaşdırdı və bu mexanizmlər beynin fəaliyyəti ilə idarə olunur.
Lakin müasir dünyada vəziyyət dəyişib. Qida hər yerdə əlçatandır hərəkət isə artıq zəruri deyil seçimə çevrilib. Bir vaxtlar insanın çətin dövrlərdə sağ qalmasına kömək edən həmin sistemlər indi artıq çəkidən qurtulmağı çətinləşdirir.
İnsan arıqlamağa başlayanda orqanizm bunu təhlükə kimi qəbul edir. Aclıq hormonlarının səviyyəsi artır qidaya meyl güclənir və enerji sərfi azalır. Bu uyğunlaşmalar təkamül prosesində yaranıb ki qidanın qeyri-müntəzəm olduğu dövrlərdə enerji mümkün qədər qənaətlə istifadə edilsin.
Lakin bu gün ucuz və yüksək kalorili qidanın bol olduğu həmçinin az hərəkətli həyat tərzinin yayıldığı dünyada həmin təkamül mexanizmləri insan üçün ciddi problemlər yaradır.
Beyin xüsusilə hipotalamus adlanan sahə vasitəsilə bədənin enerji balansını daim izləyir. Bədən çəkisi azalmağa başlayanda bu sistem “siqnal” verir və orqanizmi əvvəlki vəziyyətə qaytarmağa çalışır. Nəticədə insan daha tez acır daha çox yemək istəyir və bədən daha az enerji xərcləyir.
Bundan başqa leptin və qrelin kimi hormonlar da bu prosesdə mühüm rol oynayır. Leptin toxluq hissi yaradır qrelin isə aclıq hissini artırır. Arıqlama zamanı leptinin səviyyəsi azalır qrelin isə artır. Bu isə insanın daim yemək istəməsinə səbəb olur.
Məhz buna görə bir çox insan pəhriz saxladıqdan sonra itirdiyi çəkini yenidən geri qazanır. Orqanizm əvvəlki çəkini qorumağa çalışır və buna qarşı ciddi bioloji müqavimət göstərir.
Alimlər hesab edir ki davamlı arıqlamaq üçün yalnız iradə kifayət deyil. Uzunmüddətli həyat tərzi dəyişiklikləri balanslı qidalanma müntəzəm fiziki fəaliyyət və yuxu rejimi bu prosesdə əsas rol oynayır. Eyni zamanda arıqlamanın tədricən və davamlı şəkildə baş verməsi daha effektiv hesab olunur.
Başqa sözlə desək problem təkcə insanın iradəsində deyil. Bədənimizin milyonlarla il ərzində formalaşmış biologiyası da arıqlama prosesində mühüm rol oynayır.
