Məktəblərdə dərs cədvəlinin düzgün tərtibi təhsil prosesinin keyfiyyətinə, şagirdlərin psixofizioloji vəziyyətinə, eləcə də müəllimlərin əmək hüquqlarına birbaşa təsir göstərən mühüm mexanizmdir. Cədvəl sadəcə saatların mexaniki olaraq bölüşdürülməsindən getmir.Dövlət tərəfindən tənzimlənən sanitar-gigiyenik norma, pedaqoji prinsiplər və əmək qanunvericiliyi tələblərini özündə birləşdirən strateji sənəddir.
Dərs cədvəli hazırlanarkən aşağıdakı əsas hüquqi və metodik meyarlar rəhbər tutulmalıdır:
Sanitar-gigiyenik və fizioloji normalar: Şagirdlərin əqli fəaliyyət qabiliyyətinin sutkalıq və həftəlik dinamikası mütləq nəzərə alınmalıdır. Həftənin günləri üzrə yükün paylanmasında pik nöqtələr (çətin fənlərin həftənin ortasına – çərşənbə axşamı və çərşənbə günlərinə düşməsi) düzgün tənzimlənməlidir.
Fənlərin çətinlik dərəcəsinə görə bölgüsü: İbtidai və yuxarı siniflərdə riyaziyyat, fizika, kimya və xarici dil kimi yüksək diqqət və beyin fəaliyyəti tələb edən fənlər həftənin ilk və ya ikinci dərslərində (şagirdin beyninin daha aktiv olduğu saatlarda) keçilməlidir.
Əmək qanunvericiliyi və müəllim hüquqları: Müəllimlərin həftəlik dərs yükü Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinə və Elm və Təhsil Nazirliyinin müvafiq əmr və təlimatlarına uyğun olaraq tənzimlənməlidir. Pedaqoji şuranın qərarları və daxili intizam qaydaları əsas götürülməlidir.
Dərs cədvəlində "pəncərə" (boş saatlar) olmalıdırmı?
"Pəncərə" dedikdə, müəllimin və ya şagirdin dərs cədvəlində ardıcıl olmayan, arada 1 və ya bir neçə saat boşluq (heç bir dərsin olmaması) yaranması nəzərdə tutulur. Bu məsələyə iki fərqli subyektin prizmasından baxmaq lazım gəlir:
Şagirdlər üçün "pəncərə": Qətiyyən olmamalıdır!
Sanitar-epidemioloji qaydalara və ümumi pedaqoji tələblərə əsasən, şagirdlərin dərs cədvəlində "pəncərələr"in olması yolverilməzdir. Məktəbdə dərslər arasında uzunmüddətli boşluqlar şagirdlərin nizam-intizamının pozulmasına, məktəb mühitindən yorulmasına və nəzarətsiz qalmasına səbəb olur. Məktəb yaşlı uşaqların gündəlik rejimi sabit olmalıdır; dərs prosesi başladığı andan etibarən fasiləsiz yekunlaşmalıdır.
Müəllimlər üçün "pəncərə": Qanunvericilik və praktika
Müəllimlərin cədvəlində "pəncərə" məsələsi adətən məktəb rəhbərliyinin (direktor və tədris hissə müdirinin) daxili planlaşdırma səhvlərindən qaynaqlanır. İdeal vəziyyət odur ki, müəllimin dərs cədvəli kompakt olsun, o, məktəbə gəlib dərslərini ardıcıl keçib öz işləri ilə məşğul ola bilsin. Əgər müəllimin 1-ci dərsi olub, arada boşluğu qalıb, günün sonuna yaxın yenidən dərsi varsa, bu, pedaqoji və təşkilati qüsur hesab olunur. Məktəb rəhbərliyi dərs bölgüsünü apararkən bu cür əsassız boşluqlara yol verməməlidir.Məktəbdə dərs cədvəli – təhsilalanların sağlamlığını qoruyan, müəllimlərin əmək hüquqlarına hörmət edən və tədris planının tələblərinə tam cavab verən strateji sənəddir. Cədvəlin tərtibində subyektiv amillərdən çox elmi-metodik və sanitar normalar üstünlük təşkil etməli, həm şagirdlərin, həm də müəllimlərin cədvəlində keyfiyyətli tədris mühitini pozan hallara yol verilməməlidir.
