Qalxanabənzər vəzi orqanizmdə əsas prosesləri tənzimləyən hormonlar istehsal edir. Bu hormonlar maddələr mübadiləsinə, bədən temperaturuna, enerji səviyyəsinə, həmçinin ürək və sinir sisteminin fəaliyyətinə təsir göstərir.
Mütəxəssislərin fikrincə, qalxanabənzər vəzin normal işləməsi, tireoid hormonlarının fasiləsiz sintezi və orqanizmdə iltihabi proseslərin nəzarətdə saxlanılması üçün müəyyən qida maddələri həyati əhəmiyyət daşıyır. Onların arasında əsas yerləri yod, selen və sink tutur. Bu balansın pozulması — istər çatışmazlıq, istərsə də bəzi mineralların həddindən artıq qəbulu — hormon istehsalına mənfi təsir göstərir və qalxanabənzər vəz xəstəliklərinin gedişini ağırlaşdıra bilər.
Bu mineralların optimal qəbulunu təmin etmək və vəzin fəaliyyətini dəstəkləmək üçün rasionun balanslı, minerallarla zəngin və təbii qidalara əsaslanan olması vacibdir.
Qalxanabənzər vəzi üçün faydalı məhsullar
Yodla zəngin qidalar
Yod tireoid hormonlarının yaranması üçün əsas mikroelementlərdən biridir. Onun ən zəngin təbii mənbələrindən biri dəniz məhsullarıdır. Dəniz balığı, xüsusilə treska, həmçinin bişmiş krevet və midye orqanizmi yodla təmin edən faydalı məhsullar hesab olunur.
Bu baxımdan dəniz yosunları, məsələn, qurudulmuş nori yarpaqları da xüsusi yer tutur. Lakin onları həddindən artıq tez-tez qəbul etmək doğru deyil, çünki bu, orqanizmdə yodun artıqlığına səbəb ola bilər.
Gündəlik istifadə olunan əlçatan məhsullar arasında yağsız süd, yunan yoqurtu və bərk bişmiş yumurta da yod mənbəyi sayılır. Yumurtada yodun böyük hissəsi əsasən sarısında toplanır. Orta miqdarda çedar pendiri də faydalı ola bilər. Evdə yemək hazırlayarkən isə adi duz əvəzinə yodlaşdırılmış duzdan istifadə etmək daha məqsədəuyğundur.
Selen ehtiyatını artıran məhsullar
Selen toxumaları iltihabi proseslərdən qorumağa kömək edir və hormon mübadiləsində iştirak edir. Bu mineralın ən zəngin mənbələrindən biri Braziliya qozudur. Gündə cəmi bir-iki ədəd Braziliya qozu selen ehtiyatını dəstəkləmək üçün kifayət edə bilər.
Selenlə zəngin digər məhsullar arasında konservləşdirilmiş sardina, bişmiş krevet, sobada bişmiş paxlalılar, toyuq əti, hinduşka, mal əti, subməhsullar, yumurta və düzgün hazırlanmış bərk buğda sortlarından spagetti də var.
Burada əsas prinsip ölçünü qorumaqdır. Çünki selenin həddindən artıq qəbulu saçlara və dırnaqlara mənfi təsir göstərə bilər.
Sink və dəmir mənbələri
Sink çatışmazlığı çox zaman qalxanabənzər vəzin fəaliyyətinin zəifləməsi riski ilə əlaqələndirilir. Bu mineralın səviyyəsini dəstəkləmək üçün menyuya daha çox sobada bişmiş mal filesi, hinduşka filesi və qovrulmuş balqabaq tumu əlavə etmək olar.
Bundan başqa, küncüt, mərcimək, lobya, noxud, həmçinin keşyu və qoz kimi çərəzlər də faydalıdır. Bu məhsullar sinklə yanaşı, endokrin sistem üçün vacib fermentlərin aktivləşməsində rol oynayan dəmir ilə də orqanizmi təmin edir.
Antioksidant qoruma və göyərti
Qalxanabənzər vəzin sağlamlığı üçün hüceyrələrin stressdən və vaxtından əvvəl qocalmadan qorunması da önəmlidir. Bu baxımdan təbii antioksidantlarla zəngin qidalar xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Ən faydalı seçimlərdən biri meşə və bağ giləmeyvələridir. Qaragilə, mavi yemişan, moruq və çiyələk həm antioksidantlarla zəngindir, həm də şəkər miqdarı nisbətən aşağıdır.
Təzə göyərtilər də rasion üçün faydalıdır. Xüsusilə ispanaq, cəfəri və rukola orqanizmə müsbət təsir göstərir.
Bundan əlavə, brokoli, gül kələmi, Brüssel kələmi, kale və bok-çoy kimi xaççiçəklilər də rasionda yer ala bilər. Lakin bu tərəvəzləri çiy halda və çox böyük miqdarda yemək düzgün deyil. Çünki onların tərkibindəki bəzi bitki birləşmələri yüksək dozada yodun mənimsənilməsinə mane ola bilər.
Adi qaynatma, pörtmə və ya sobada bişirmə bu maddələri zərərsizləşdirir və kələm növlərini daha təhlükəsiz edir.
Qalxanabənzər vəzi nəyi “sevmir”?
Qalxanabənzər vəzin sağlamlığını qorumaq üçün ultra emal olunmuş məhsulların, fastfudun və yarımfabrikatların istifadəsini ciddi şəkildə məhdudlaşdırmaq lazımdır. Bu qidalar adətən çox miqdarda doymuş yağ və gizli, yodlaşdırılmamış duz ehtiva edir. Belə rasion xroniki iltihabi prosesləri gücləndirə və ürək-damar sisteminə əlavə yük sala bilər.
Qalxanabənzər vəz həmçinin çox şirin qidalara, ağ undan hazırlanan un məmulatlarına və qazlı içkilərə qarşı həssasdır. Qanda şəkərin kəskin yüksəlməsi insulin müqavimətinə səbəb ola, maddələr mübadiləsini ləngidə və endokrin sistemə əlavə yük yarada bilər.
Xüsusi risk qrupuna qalxanabənzər vəzin fəaliyyətinə mane ola bilən təbii maddələr ehtiva edən məhsullar da daxildir. Məsələn, soya məhsulları — soya südü, soya sousları və soya izolyatları — izoflavonlar ehtiva edir. Bu maddələr tireoid hormonlarının sintezini zəiflədə və bəzi dərman preparatlarının mənimsənilməsini çətinləşdirə bilər.
Çiy halda böyük miqdarda qəbul edilən brokoli, Brüssel kələmi, gül kələmi və ağ kələm də vəzin yodu mənimsəməsinə mane ola bilər. Amma bu tərəvəzləri bişirmək, pörtmək və ya sobada hazırlamaq həmin arzuolunmaz birləşmələri neytrallaşdırır.
Qlüten və stimullaşdırıcılarla bağlı ayrıca məqam da var. Haşimoto tireoiditi, Qreyvs xəstəliyi və ya çölyak xəstəliyi kimi təsdiqlənmiş autoimmun patologiyalar zamanı buğda, çovdar və arpa rasiondan çıxarıla bilər. Çünki qlüten bəzi hallarda immun sistemini qalxanabənzər vəzin öz toxumalarına qarşı aktivləşdirə bilər.
Bundan başqa, alkoqoldan uzaq durmaq tövsiyə olunur. Çünki o, endokrin orqanların hüceyrələrinə birbaşa toksik təsir göstərə bilər. Kofeinin həddindən artıq qəbulu da arzuolunmazdır. Artıq kofein stress hormonlarının səviyyəsini yüksəldə və normal maddələr mübadiləsinə mane ola bilər.
Ümumilikdə, qalxanabənzər vəzin sağlamlığı üçün əsas qayda sadədir: rasionda yod, selen, sink, dəmir, antioksidantlar və təbii qidalar balanslı şəkildə yer almalıdır. Həddindən artıq əlavələrə və sərt pəhrizlərə güvənmək əvəzinə, düzgün qidalanma və həkim nəzarəti daha təhlükəsiz yoldur.
