Birinin yalan danışdığını anlamaq üçün çox vaxt onun gözlərinə, mimikasına və bədən hərəkətlərinə baxmağa çalışırıq. Gözünü qaçırırmı, əlləri əsirmi, çoxmu tərpənir, yoxsa həddindən artıq sakit görünür? Lakin yeni araşdırmalar göstərir ki, yalanı üz ifadələrindən deyil, səsdən və danışıq tərzindən anlamaq bəzən daha asan ola bilər.
Portsmut Universitetinin yayımladığı araşdırmaya görə, insanın qarşı tərəfi yalnız dinləməsi, yəni vizual işarələrə deyil, səsə fokuslanması yalanı müəyyənləşdirmə ehtimalını artıra bilər. Araşdırmada qeyd olunur ki, vizual işarələr insanı bəzən çaşdırır və qarşı tərəfə həddindən artıq şübhə ilə yanaşmağa səbəb olur. Yalnız səsə diqqət edən iştirakçıların həqiqət və yalanı ayırd etmə göstəricisi daha yüksək olub.
Bunun əsas səbəbi odur ki, insan danışarkən təkcə sözlər yox, səs tonu, pauzalar, cümlələrin quruluşu, tərəddüd anları və emosional gərginlik də məlumat verir. Bəzən insan üzünü nəzarətdə saxlaya bilir, amma səsindəki gərginliyi, tərəddüdü və ya danışığın qeyri-təbii axınını gizlətmək daha çətin olur.
Lakin burada vacib məqam var: yalanı müəyyən etməyin dəqiq və universal əlaməti yoxdur. Məsələn, səsin titrəməsi, pauzaların çoxalması və ya danışığın dəyişməsi həmişə yalan demək deyil. İnsan həyəcanlandığı, utandığı, yorulduğu və ya təzyiq altında olduğu üçün də belə danışa bilər. Elmi ədəbiyyatda da vurğulanır ki, insanlar tərəfindən asanlıqla tanınan sadə və qəti “yalan işarələri” hələ sübut olunmayıb.
Buna görə də “gözünü qaçırdısa, yalan danışır” kimi məşhur fikirlər etibarlı deyil. Bəzən dürüst insan da göz təmasından qaça bilər, yalan danışan insan isə tam əksinə, özünü inandırıcı göstərmək üçün gözlərini sizdən ayırmaya bilər. Bu səbəbdən mütəxəssislər yalanı anlamaq üçün bir işarəyə deyil, danışığın məntiqinə, detalların uyğunluğuna, ziddiyyətlərə və şəxsin əvvəlki davranışına baxmağı daha doğru hesab edirlər.
Ən sağlam yanaşma budur: qarşı tərəfi yalnız izləmək yox, diqqətlə dinləmək lazımdır. Sözlər bir-birini tamamlayırmı? Hadisənin izahı ardıcıldırmı? Cavablar çox ümumidir, yoxsa konkret detallarla verilir? İnsan sualdan yayınırmı? Bu cür məqamlar bəzən mimikadan daha çox şey deyə bilər.
Nəticə etibarilə, yalanı gözlərdən oxumaq fikri cazibədar səslənsə də, elm daha ehtiyatlı danışır: yalanı tutmaq üçün ən güclü vasitə təkcə baxmaq yox, diqqətlə dinləməkdir. Bəzən həqiqəti üz deyil, səsin içindəki kiçik dəyişikliklər ələ verir.
