İranda baş verən son etirazlar təkcə sosial narazılığın spontan ifadəsi deyil, eyni zamanda rejimin uzun müddətdir yığılan struktur zəifliklərinin açıq şəkildə üzə çıxması kimi dəyərləndirilir.
Analitiklərin fikrincə, hazırkı etirazları əvvəlkilərdən fərqləndirən əsas cəhət onların ideoloji şüarlardan çox, yaşayışın davamlılığı və iqtisadi sağ qalma instinkti üzərində qurulmasıdır. Bu isə hakimiyyət üçün daha təhlükəlidir. Çünki ideoloji çağırışlar müəyyən mərhələdə basdırıla bilər, lakin sistemli iqtisadi çöküş uzunmüddətli legitimlik eroziyası yaradır.
danışan politoloq Rüstəm Tağızadə bildirib ki, İran iqtisadiyyatı eyni vaxtda bir neçə ciddi təzyiq altında sıxılıb:
“Valyutanın davamlı dəyər itirməsi, yüksək inflyasiya, enerji və ərzaq böhranları, eləcə də sanksiyalar səbəbindən maliyyə dövriyyəsinin daralması mövcud vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. Bu şərtlər sosial müqavilənin əsasını təşkil edən “sabitlik qarşılığında itaət” modelini zəiflədir.
Etirazların bazarlardan başlaması təsadüfi deyil və ciddi simvolik məna daşıyır. Tarixi olaraq bazar təbəqəsi rejimin əsas dayaqlarından biri olub. Bu təbəqənin narazılığı artıq periferik deyil, mərkəzi sistem probleminə çevrilib. Hakimiyyətin cavabı isə klassik ikili strategiyaya əsaslanır: repressiya və taktiki güzəştlər. Bu yanaşma qısamüddətli zaman qazanmaq baxımından effektiv ola bilər, lakin problemi köklü şəkildə həll etmir. Əksinə, repressiyanın artması etirazları radikallaşdıra, güzəştlər isə sistem daxilində fraksiyalar arasında resurs mübarizəsini dərinləşdirə bilər. Nəticədə, etirazlar təkcə küçədə deyil, elita daxilində də gərginlik yaradan katalizatora çevrilir”.
Denmedia.az xəbər verir ki, bu barədə danışan Politoloq bildirib ki, regional və qlobal aktorlar üçün əsas risk bu proseslərin yanlış oxunmasıdır:
“Bu etirazlar nə dərhal rejim dəyişikliyi, nə də sürətli sabitlik vəd edir. Ən real ssenari uzanan qeyri-sabitlikdir – zəifləyən, lakin dağılmayan bir sistem. Belə bir İran nə proqnozlaşdırıla bilən tərəfdaş, nə də tam şəkildə neytrallaşdırılmış aktor olacaq.
Nəticə etibarilə, bu etirazlar İranın gələcəyini ani şəkildə dəyişməsə də, onun strateji davranış imkanlarını məhdudlaşdırır və regionda güc balansını daha kövrək hala gətirir. Artıq əsas sual “rejim qalacaqmı?” deyil, “rejim hansı qiymətə və nə qədər davam edəcək?” sualıdır. Bu isə Yaxın Şərqin gələcək onilliyini formalaşdıracaq əsas qeyri-müəyyənliklərdən biridir”.
Rüstəm Tağızadə
Politoloqun sözlərinə görə, İranda daxili etirazların uzanması Çin və Rusiya üçün birbaşa rejim dəyişikliyi riski yaratmasa da, təchizat zəncirlərinin təhlükəsizliyi baxımından yeni qeyri-müəyyənliklər formalaşdırır:
“Çin İranı həm enerji mənbəyi, həm də ‘Bir Kəmər, Bir Yol’ təşəbbüsünün Qərbi Asiya qolu üçün mühüm tranzit həlqə kimi görür. Daxili qeyri-sabitlik isə neft ixracında fasilələrə, liman və dəmir yolu infrastrukturlarında əməliyyat risklərinin artmasına səbəb ola bilər. Rusiya üçün İran sanksiyaların aşılması, enerji koordinasiyası və Cənub–Şimal nəqliyyat dəhlizi baxımından vacib tərəfdaşdır. Lakin Tehranın diqqətini daxili problemlərə yönəltməsi Moskvanın bu kanallardan istifadəsini çətinləşdirəcək.
Daha geniş mənada, etirazların rejimin diqqətini ölkə daxilinə çəkməsi Hörmüz boğazı və İran körfəzi ətrafında dəniz təhlükəsizliyinin zəifləməsi riskini artırır. Bu isə enerji daşımalarının sığorta xərclərinin yüksəlməsinə, alternativ marşrutlara yönəlişin sürətlənməsinə və Asiya–Avropa enerji təchizatında qiymət volatilliyinin artmasına gətirib çıxara bilər. Nəticə olaraq, İranın daxili sabitliyi artıq təkcə regional siyasət məsələsi deyil, qlobal enerji və dəniz logistikasının həssas nöqtəsinə çevrilir. Çin və Rusiya üçün əsas prioritet isə rejimi dəyişmək deyil, bu axınların idarəolunan şəkildə davamını təmin etməkdir”.
