Uşağınız əsəbiləşəndə, ağlayanda və ya inadkarlıq edəndə ona ilk dediyiniz söz nə olur? Əksər valideynlər belə vəziyyətlərdə övladlarına “Sakit ol!” deyirlər. Lakin psixoloqların fikrincə, bu iki söz bəzən uşağı sakitləşdirmək əvəzinə, onun daha da əsəbiləşməsinə səbəb ola bilər.
Psixoloq Emi Kinkeyd Todey bildirib ki, uşaqlar güclü emosiyalar yaşadıqları zaman düşünmək, davranışlarını idarə etmək və problemlərin həlli yollarını tapmaqda çətinlik çəkirlər. Belə vəziyyətdə onlardan dərhal sakitləşməyi tələb etmək əlavə psixoloji təzyiq yarada bilər.
Mütəxəssisin sözlərinə görə, “Sakit ol!” ifadəsi uşağa dəstək kimi deyil, tənqid kimi görünə bilər. Bu isə onun özünü başa düşülməmiş hiss etməsinə və daha da məyus olmasına gətirib çıxara bilər.
Bəs belə vəziyyətlərdə valideynlər nə etməlidirlər?
“Sakit ol!” əvəzinə bu cümləni deyin
Psixoloq valideynlərə uşaqlarının emosiyalarını görməzdən gəlmək əvəzinə, onları anladıqlarını göstərməyi tövsiyə edir.
Onun fikrincə, əsəbiləşən və ya ağlayan uşağa “Nə qədər məyus olduğunu görürəm” demək daha təsirli yanaşma ola bilər.
Bu cümlə uşağın hisslərinin qəbul edildiyini göstərir. Lakin bu, onun istənilən davranışına icazə vermək demək deyil.
Mütəxəssis bildirir ki, valideynlər övladlarının hisslərini anladıqlarını göstərməklə yanaşı, müəyyən sərhədləri də qorumalıdırlar.
Məsələn, uşağa bu ifadələrlə müraciət etmək olar:
-
“Nə qədər məyus olduğunu görürəm, amma cavabım yenə də xeyrdir”.
-
“Nə qədər əsəbiləşdiyini görürəm, amma kimisə vurmağına icazə verməyəcəyəm”.
-
“Nə qədər kədərləndiyini görürəm. Mən sənin yanındayam”.
Əsas məqsəd uşağın hisslərini qəbul etmək, eyni zamanda yanlış davranışına sərhəd qoymaqdır.
Uşağın hisslərini sözlə ifadə etməsi niyə vacibdir?
Psixologiya sahəsində aparılan araşdırmalar emosiyaların adlandırılmasının onların idarə olunmasına kömək edə biləcəyini göstərir.
Metyu Liberman və həmkarlarının “Psychological Science” jurnalında dərc olunan araşdırmasına əsasən, emosiyaları sözlə ifadə etmək beynin emosional reaksiyalarla əlaqəli bəzi bölgələrinin aktivliyini azalda bilər.
2026-cı ildə “Child Development” jurnalında dərc olunan məktəbəqədər yaşlı uşaqlarla bağlı araşdırmada da öz emosiyalarını daha yaxşı tanıyan və adlandıra bilən uşaqların hisslərini idarə etməkdə daha uğurlu olduqları müəyyən edilib.
Lakin psixoloq xəbərdarlıq edir ki, uşağın hisslərini adlandırmaq onun qəzəbini dərhal aradan qaldırmır. Bu yanaşma uşağa yaşadığı emosiyanı anlamaqda və valideyni ilə əlaqəsini gücləndirməkdə kömək edə bilər.
Yeniyetmələrlə necə danışmaq lazımdır?
Mütəxəssisin sözlərinə görə, eyni yanaşmadan daha böyük uşaqlar və yeniyetmələrlə ünsiyyətdə də istifadə etmək mümkündür. Lakin bu zaman ifadələr daha təbii və səmimi olmalıdır.
Məsələn, yeniyetməyə “Sənin qəzəb hissi yaşadığını müşahidə edirəm” demək əvəzinə, “Deyəsən, bu hadisə səni çox əsəbiləşdirib” və ya “Özünü pis hiss edirsən?” kimi ifadələrlə müraciət etmək olar.
Bundan sonra valideynin uşağa danışmaq üçün imkan verməsi vacibdir.
Əgər yeniyetmə “Kədərlənməmişəm, sadəcə əsəbiyəm” deyə cavab verirsə, bu da müsbət nəticə hesab oluna bilər. Çünki o, artıq öz emosiyasını müəyyənləşdirərək sözlə ifadə edir.
Psixoloq valideynlərə uşağın emosional böhranının ən gərgin anında ona uzun-uzadı nəsihət verməməyi tövsiyə edir.
Əvvəlcə uşağın sakitləşməsinə kömək etmək, davranışı ilə bağlı söhbəti isə sonraya saxlamaq daha məqsədəuyğundur.
