Bəzən insan səhər yuxudan artıq yorğun oyanır, gün ərzində isə əhəmiyyətsiz görünən bir hadisəyə gözlənilmədən sərt reaksiya verir. Bunun səbəbi yalnız düşüncələr və psixoloji problemlər deyil, gün ərzində gördüyümüz, eşitdiyimiz və hiss etdiyimiz saysız-hesabsız qıcıqlandırıcılar ola bilər.
Real Simple nəşri yazır ki, hiss orqanlarımız ətraf mühitdən gələn məlumatları fasiləsiz şəkildə sinir sisteminə ötürür. Beyin isə həmin siqnalları insan baş verənləri şüurlu şəkildə dərk etməzdən əvvəl emal edir.
İşıqlandırma, səslər, qoxular, temperatur, məkanın quruluşu və hətta rəqəmsal mühit gündəlik emosional fonumuzu formalaşdırır.
Beyin biz düşünməmiş reaksiya verir
Psixoloq Ken Martzın sözlərinə görə, beyin hisslərimizi məntiqli şəkildə izah etməyimizi gözləmir. Təhlükəni müəyyən edən sistem — amigdala — hiss orqanlarından gələn siqnalları beynin düşünən hissəsindən daha sürətli emal edir.
Bu səbəbdən insan əvvəlcə gərginlik, narahatlıq və ya diskomfort hiss edə, yalnız bundan sonra bunun səbəbini anlamağa çalışa bilər.
Yəni bəzən biz özümüzü düşüncələrimizlə narahat vəziyyətə salmırıq. Sinir sistemi ətrafdan gələn həddindən artıq siqnallar səbəbindən həmin vəziyyətə keçir.
Qoxular, səslər və işıq emosiyalara təsir edir
Hisslər arasında ən güclü emosional təsirlərdən birini qoxular yaradır. Bunun səbəbi qoxu sisteminin emosiyalar və xatirələrlə əlaqəli limbik sistemlə birbaşa bağlı olmasıdır.
Müəyyən bir qoxu insanı ani şəkildə keçmişə qaytara, rahatlıq hissi yarada və ya əksinə, narahatlığa səbəb ola bilər.
Eyni təsiri davamlı səs-küy, parlaq süni işıq, xoşagəlməz qoxular və uyğun olmayan temperatur da yaradır. İnsan bu təsirləri şüurlu şəkildə nəzərə almasa belə, beyin onları emal etməyə davam edir.
Müasir dünya sinir sistemini yükləyir
İnsan beyni bugünkü rəqəmsal və şəhər mühitindən tamamilə fərqli şəraitdə formalaşıb. Açıq ofislərdə daimi səs-küy, telefon bildirişləri, çoxsaylı ekranlar, süni işıqlandırma, nəqliyyat səsləri və sosial şəbəkələrdən gələn emosional yük beyinə fasiləsiz informasiya axını yaradır.
Xroniki həssaslıq və yüklənmə həmişə açıq stress şəklində görünmür. O, özünü belə göstərə bilər:
- aydın səbəb olmadan əsəbilik;
- “nəsə qaydasında deyil” hissi;
- xırda hadisələrə həddindən artıq emosional reaksiya;
- səbəbi izah olunmayan yorğunluq.
Mütəxəssislərin fikrincə, insanı əsəbiləşdirən son hadisə çox vaxt əsas səbəb olmur. Reaksiya gün ərzində toplanmış bütün sensor yükün nəticəsi ola bilər.
Sinir sistemini necə sakitləşdirmək olar?
Sinir sistemini sakitləşdirmək üçün həyat tərzini tamamilə dəyişmək lazım deyil. Kiçik gündəlik vərdişlər də faydalı ola bilər:
- gündə ən azı bir dəfə telefonsuz yemək;
- bir neçə dəqiqə tam səssizlikdə qalmaq;
- sakit fon musiqisi dinləmək;
- parkda tək gəzmək;
- lazımsız səs, işıq və bildirişlərdən qısa fasilələr yaratmaq.
Məqsəd sinir sisteminə “hazırda təhlükə yoxdur, rahatlaşmaq olar” siqnalını verməkdir.
Təbiətlə 20 dəqiqəlik təmas belə təsir göstərə bilər
Təbiətdə qısa müddət keçirmək stressin azalmasına, ürək döyüntüsünün yavaşımasına və sinir sisteminin bərpa rejiminə keçməsinə kömək edə bilər.
Təmiz havada təxminən 20 dəqiqə qalmaq belə insanın ümumi vəziyyətinə müsbət təsir göstərə bilər.
Bundan başqa, bəzi insanlara ağırlaşdırılmış yorğan kimi dərin təzyiq, yavaş gəzinti kimi ritmik hərəkətlər, yağış və digər təbiət səsləri də rahatlıq verə bilər.
5-4-3-2-1 üsulu
Emosiyalar həddindən artıq gücləndikdə diqqəti indiki ana qaytarmaq üçün 5-4-3-2-1 üsulundan istifadə etmək olar:
- gördüyünüz 5 əşyanı adlandırın;
- toxuna bildiyiniz 4 şeyi müəyyən edin;
- eşitdiyiniz 3 səsə diqqət yetirin;
- hiss etdiyiniz 2 qoxunu seçin;
- 1 dada fokuslanın.
Bu məşq təxminən 90 saniyə çəkir. Onun məqsədi beynin diqqətini gələcəklə bağlı narahat düşüncələrdən hiss orqanları vasitəsilə hazırkı ana yönəltməkdir.
Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, emosiyalar yalnız düşüncələrimizdən yaranmır. Onlar işıq, səs, qoxu, temperatur, məkan və gündəlik həyatın ritmi ilə qarşılıqlı əlaqədə formalaşır.
Buna görə növbəti dəfə səbəbsiz yorğunluq və ya gərginlik hiss etdikdə yalnız düşüncələrinizi deyil, ətrafınızdakı mühiti də nəzərdən keçirmək faydalı ola bilər.
